Spinoza i kraj tulipanów

Właściwie to zbyt wnikliwie nie śledzę nowości książkowych. Zdarza się, że po niektóre tytuły sięgam z wieloletnim opóźnieniem. Tak też jest w przypadku biografii Barucha Spinozy, która wyszła spod pióra Stevena Nadlera, profesora filozofii Uniwersytetu Wisconsin. Jego książka „Spinoza” to nie tylko dość barwny opis życia genialnego Żyda, ale też szeroka panorama kulturowa i polityczna Europy XVII wieku, a przede wszystkim Holandii.

Nadler sięgnął do korzeni rodzinnych Spinozy, potomka portugalskich Żydów. Opisuje Półwysep Iberyjski pod rządami Wielkiego Inkwizytora Tomasza Torquemady i pierwsze auto da fe w Sewilli w 1481 roku (spalono żywcem sześciu marannów (przechrztów) zwanych przez chrześcijan „niarmos”, czyli „świnie”), a także do prowokacji w La Guardia blisko Toledo, gdzie doszło do rytualnego zamordowania dziecka chrześcijańskiego; posłużyło to za pretekst do wygnania Żydów z Hiszpanii w 1492 roku i pięć lat później z Portugalii. W „marszu śmierci ” Żydów wzięło udział przeszło 200 tysięcy ludzi, a ich zagrabiony majątek posłużył m.in do sfinansowania wyprawy Kolumba. Opisywane wydarzenia zadecydowały o tym, że przodkowie Spinozy znaleźli spokojną przystań w Amsterdamie.

Autor „Traktatu teologiczno-politycznego” nawiązywał do tradycji filozoficznej Hugo Grocjusza i podjął próbę laicyzacji systemu filozoficznego i doktryny politycznej. Związany z liberałami Jana de Witta propagował tolerancję, wolność światopoglądową, uważany jest za prekursora nowoczesnej demokracji. Nie ulegał fanatyzmowi wyznawców judaizmu jak i kalwinów. Negował wartość Pisma Świętego jako źródła wiedzy i uważał, że religia to swoiste „opium” dla maluczkich; nie był jednak ateistą. Pisząc o Liebercie wskazywałem na ustawiczną personalizację Boga przez poetę. Inaczej było u Spinozy: jest twórcą nowożytnego panteizmu- Bóg jest we wszystkim i wszędzie. Ten panteizm doprowadził do usunięcia Spinozy z gminy żydowskiej jako…apostaty, a także uczynił go obecnym we współczesnej literaturze. Noblista Izaak B. Singer, w biograficznej książce „Miłość i wygnanie” przyznaje, że wszystkie jego dzieła przenika myśl Spinozy.

Tak jak wcześniej Sokrates i kilku jego następców, Spinoza był przykładem niezależności. Odrzucił propozycję objęcia katedry na Uniwersytecie w Heidelbergu i wolał… szlifować soczewki. Nie przyjął lukratywnej propozycji Ludwika XIV m.in dożywotniej pensji. Nie chciał żadnej pomocy od władcy, który najechał Holandię i zatopił Amsterdam w 1672 roku, a w następnym roku brutalnie zajął Maastricht. Żył w otoczeniu Rembrandta, Vermeera czy van Leeuwenhoeka, wynalazcy mikroskopu. W okresie jego życia Holendrów ogarnęła też tzw. mania tulipanowa i …trwa do dzisiaj.

Baruch Spinoza był na pewno jednym z wybitniejszych filozofów w dziejach, a jego myśl jest ciągle żywa. Przecież jeszcze w drugiej połowie XX wieku książki tego Żyda znajdowały się na kościelnym indeksie.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s