Mrożek i potęga Chama

Początek był- można rzec- symptomatyczny. W 1958 roku niespełna trzydziestoletni Sławomir Mrożek napisał swoją pierwszą sztukę „Policję” i wysłał ją do jednego z dyrektorów stołecznych teatrów, a ten odpisał mu,że utwór ma zalety i wady, ale da się je wspólnie poprawić. Zaproponował współpracę ,a potem podpisanie dramatu Mrożka i jego nazwiskiem. Obdarzony rogatą naturą Mrożek nie zgodził się,a przy okazji skonfrontował się na dobre z artystycznym Chamem. Autor „Policji” wysłał niedługo potem tekst do „Dialogu”, gdzie został on entuzjastycznie przyjęty do druku przez Adama Tarna. W tym czasie „Dialog” był symbolem odwilży po Październiku’56 i dzięki Tarnowi pojawiły się w nim dzieła Becketta, Ionesco, Durrenmatta czy Adamova. Do tego szacownego grona dołączy młody Polak, którego mniej interesuje rozrachunek z okresem „błędów i wypaczeń”, a bardziej dialektyka Ducha Dziejów i mechanizmy z nim związane.

Bodajże najdalej w analizie Ducha Dziejów na niwie rewolucyjnej idzie Mrożek w „Tangu” wydanym w 1964 roku, a więc niejako w przededniu wielkich rewolucji studenckich w Paryżu, Rzymie czy naszego Marca’68. Heglowski Duch Dziejów zakłada ,że w wyniku konfliktu systemów, doktryn, idei  duch absolutny zdobywa coraz większą świadomość wolności  i ujawnia się on poprzez stały postęp ludzkiej wolności. Mrożek w „Tangu” opisuje rzeczywistość po rewolucjach w sferze sztuki i obyczajów., po których dominuje relatywny i będący w stanie „rozplamienia” świat, nie stwarzający nadziei na powrót ładu, harmonii i jakiejkolwiek stabilnej formy..Wolność osiągnęła swoje apogeum,ale też stała się synonimem entropii. Ostatni naprawiacz świata Artur chce przywrócenia rytualizacji życia, ale również dociera do frapującego wniosku:” Jeżeli nie ma nic i nawet bunt nie jest możliwy, to co można stworzyć z niczego,żeby było? Tylko władza da się stworzyć z niczego. Tylko władza jest, choćby niczego nie było”

Artur pragnie władzy, lecz w jego kreacji mieści się topos Hamleta i zarazem historia intelektualisty poddanego „ukąszeniu Heglowskiemu” .W nim są rozterki moralne ,wahania i autentyczna rozpacz po zdradzie Alicji. Jego ludzka konstrukcja nie dorasta do wagi pragnienia i dlatego musi zginąć.Ale przemyślenia Artura wykorzysta Edek-Cham o Silnej Ręce. Ciekawe,że Un Bras Fort -Silna Ręka znaczy prawie tyle, co Fortynbras. .Edek jest tylko prymitywnym, rozpanoszonym lokajem, Fortynbras jedynie żołdakiem.Wszystkie rewolucje kończą swój żywot w ich objęciach. Najczęściej w mocarnych ramionach Edka. Niewątpliwie utwór ma charakter paraboliczny, ale groteska odgrywa w nim rolę jedynie ornamentu, retuszu. W „Tangu” chodzi o sprawy nader poważne. Brutalny Edek poniekąd symbolizuje antyinteligenckość XX wieku-co zresztą wcześniej podkreślali Witkacy i Gombrowicz – jest wytworem totalitaryzmów i autorytaryzmów. Jego prostactwo, wulgarność, seksizm i brak jakichkolwiek zahamowań moralnych, nuworyszostwo dopełnia umiłowane kultury masowej z tangiem „La Cumpersita” na czele. Edek to nie tylko dziecko małych i wielkich rewolucji. To właśnie on będzie przejmował władzę po pokojowej transformacji w Polsce, stanie się częścią elit politycznych i biznesu, dzięki mediom elektronicznym będzie afirmował kulturę masową z jej codzienną tabloidyzacją myślenia i odczuwania. Cham się rozpanoszył i- co po 1989 roku niejednokrotnie opisywał Mrożek- ma się zupełnie dobrze przy okazji tęskniąc za nową bolszewią lub przynajmniej przeniesieniem wzorca ustrojowego Victora Orbana nad Wisłę. Jednak dzisiejsze Edek to nie tylko zepsuty do szpiku kości libertyn, ale też pozornie rozmodlony asceta będący pupilkiem niejednego biskupa, prawicowy publicysta, minister i członek Opus Dei. To przede wszystkim przeciwnik wolności powiązanej z różnorodnością kulturową i etosem moralnym.

Wraz z opublikowaniem „Tanga” Mrożek opuszcza kraj; udaje się do Włoch, Francji. Ostateczną decyzję o pozostaniu na emigracji podejmuje po wpływem histerii antysemickiej w Polsce; Chamy doprowadziły do wygnania ok.20 tys.Żydów. Mrożek w znakomitym opowiadaniu „Nos” opisuje swój duży organ powonienia i perypetie z tym związane; częstokroć mimo że był „nasz”, z powodu nieszczęsnego nosa przynależał do ” obcych „, Żydów i dzięki temu więcej rozumiał z czasu rasistowskiej pogardy. Emigrant wraca do dramatu i na pewno następcą Artura z „Tanga” będzie Skrzypek z „Rzeźni”, który poczucie własnej słabości  spróbuje zrekompensować poprzez Sztukę wyrastającą poza bezkształtną pospolitość otaczającego go świata Początkowo zdominowany przez despotyczną matkę Skrzypek buntuje się sytuacji rodzinnej. Potem pewność, siłę i wyższość znajdzie w Sztuce i w niej zaczyna widzieć absolut. Jednak Sztuka jako absolutny wymiar ładu,harmonii i wytworności ducha szybko ulega rozkładowi w wyniku agresywnego przenikania do niej życia; odgłosy z rzeźni, gdzie ochoczo pracuje niejaki Paganini. Zniweczony doszczętnie absolut Sztuki zostanie jednak zastąpiony przez Skrzypka afirmacją śmierci utożsamianej z …rzeźnią. Śmierć- oto idea nadrzędna, niezmienna i ostateczna. To już wprawdzie kiedyś wypowiedział Artur, ale Skrzypek pójdzie o krok dalej; dysponowanie śmiercią własną, a nie cudzą tylko- oto absolutne władanie życiem. W związku z tym kolejny łowca absolutu-Skrzypek kończy samobójstwem. Pozostanie po nim jako spadkobierca już nie Edek, ale podobny do niego Dyrektor Filharmonii, handlarz, menadżer, impresario, który robi interes na wyzwalającej wszelkie zwierzęce instynkty rzeźni i na śmierci Skrzypka. A przecież tacy szefowie instytucji władają teraz procesami twórczymi i są kreatorami zjawisk kulturalnych. Zatem Cham to nie tylko brutalny prymityw owładnięty obsesjami seksualnymi, ale również współczesny zarządca przestrzenią medialną, dyktator mód, trendów i nurtów kształtujący życie duchowe całych społeczeństw.Cham jest wszechpotężny, bo udaje mu się przenikać do umysłów, poglądów i uczuć większości ludzi.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s