Jarosław Marek Rymkiewicz: o wszechklasycyzmie (4)

Rymkiewicz jest rozkochany w baroku i wręcz obsesyjnie powraca w twórczości do tematu śmierci. „Thema regium” to tytuł jednego z członów kompozycji Jana Sebastiana Bacha „Das musikalische Opfer”, ułożonej w 1747 roku na życzenie króla Fryderyka II i jednocześnie tytuł tomu, który został wydany w 1978 roku przez poetę i ugruntował jego pozycję wszechklasyka. Tom jest całkowicie poświęcony „próchnieniu i prochowi”, a więc traktuje o tematyce iście królewskiej.

Jednakże „Thema regium” to znacznie więcej, aniżeli królestwo jednego tematu; to absolutna kraina śmierci. Jest ona podmiotem i przedmiotem spostrzeżeń, refleksji i reminiscencji poety. Wprowadza on w tym zbiorze do utworów jako bohatera metaforyczną figurę księdza Baki. Obecność tego wzorca poetyckiego nie jest przypadkowa; jezuita Józef Baka, autor osławionych „Uwag o śmierci niechybnej”, inspiruje Rymkiewicza nie tylko językiem, ale i światopoglądem, z którym poeta także czasami polemizuje. Raz po raz, idąc śladem jezuity, twórca „Thema regium” skłania się w stronę pastiszu, groteski i makabreski, niemalże delektuje się bakowskimi egzemplifikacjami śmierci. I występuje przy tym podobna ekspresja obrazów. U Baki:” Śpisz długo/ Śmierć sługą/ Pościele w popiele ” A Rymkiewicz: ” Ledwie na krześle siądę ono w proch się sypie/ Jeszcze mi w brzuchu burczy a już po stypie…” ( Nagrobek księdza Baki”)

Można w tomie dostrzec też różnice między Rymkiewiczem a jezuickim apologetą śmierci. U Baki śmierć była upersonifikowaną kostuchą i „dusiła jak kot”, brała „panienki w trumienki”, a życie to „rop zdrój”, „much rój”, ale „Łaska Boska grunt”. Ludzka marność kończy się u Baki wraz z doczesnością. U Rymkiewicza dopiero tutaj zaczyna się tragedia, albowiem trudno mu uwierzyć w biblijny mit o zmartwychwstaniu, wieczny żywot w niebie. Raczej bardziej ufa rozkładowi, butwieniu, gniciu. Szukając jednak idei porządkującej absurd śmierci, dociera do sprzeczności między śmiercią i czasem. Bowiem akt odejścia z tego padołu zapewnia cykliczną ciągłość materii, jest równoznaczny z „rozbiciem klepsydry” i umożliwia ciągłe budzenie, zmartwychwstanie zmarłych: „Zapytaj o zmarłych pokąd jeszcze żyją/ Pokąd w twojej łazience jeszcze oczy myją” („Zapytaj o zmarłych…”) A więc to zmarli nas tworzą i dzięki temu są żywi. Dla ich żywotności nie jest potrzebna wiara w życie pozaziemskie, w łaskę zbawienia.

Od momentu wydania „Thema regium” poeta całą twórczą inwencję skupia na ujmowaniu tematyki śmierci i związanej z nią eschatologii w najróżniejszych wariantach. Poświęca tej problematyce „Mogiłę Ordona” i tom „Moje dzieło pośmiertne” z 1993 roku. W tej książce Rymkiewicz zawęża perspektywę istnienia, czyniąc jego jedynym kryterium – śmierć i podobnie jak kiedyś Heraklit przekonuje, że jesteśmy bardziej śmiercią, aniżeli życiem: „Lecą przez ciebie suche owady i liście/ Jakaś przyszłość cię widzi ale raczej mgliście…” („Duchu nicości”). Jeżeli wszystko podlega władzy śmierci, to wszystko wobec niej jest równoważne i równowarte; człowiek i rzecz, słowo i pojęcie. To wszystko jest „bytem ku śmierci”- niczym więcej ani mniej. W naszej rzeczywistości – zdaniem poety – śmierć jest realniejsza i prawdziwsza od życia; logiczną konsekwencją tego stanu rzeczy jest to, że „niczyje” stają się słowa, natomiast czyny są pozbawione większego znaczenia. Być może jedynie sztuka daje jakąkolwiek gwarancję zmartwychwstania i wieczności: „Niczyjej czaszce śnią się jeszcze sny niczyje/ Jest taki trup co umarł i jest który żyje” („To jest pojęcie krzesła”) Jedynie dzięki wierszom, powieściom czy obrazom możemy być „trupami które żyją”.

Copyright by Marek Sienkiewicz, 2012

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s